زندگی پیچیده امروزی هر لحظه در حال پیشرفت و تجدید شدن است و لازمه استمرار زندگی فعال در این زندگی، خلاقیت و نوآوری است. اهمیت این موضوع تا اندازه ای است که امروزه شعار «نابودی در انتظار شماست، مگر این که خلاق و نوآور باشید» در پیش روی همه مدیران در همه سازمانها قرار دارد.
خلاقیت به معنی، به کارگیری تواناییهای ذهنی، برای ایجاد یا تبلور یک فکر یا مفهوم جدید است. اگر چه تعاریف متعددی در این مورد وجود دارد، شاید جامعترین تعریف در مورد خلاقیت را بتوان به «گیلفورد» دانشمند آمریکایی نسبت داد که خلاقیت را مترادف با تفکر واگرا (یعنی دست یافتن به رهیافتهای جدید برای حل مسائل) در مقابل تفکر همگرا (یعنی دست یافتن به پاسخ) دانسته است.
امروزه ثابت شده است که بر خلاف باور بسیاری از مردم، ابداع و خلاقیت یک خصوصیت ذاتی نیست بلکه قابل آموزش دادن و فراگیری است. این استعداد در نوع بشر به اندازه حافظه عمومیت دارد و میتوان آن را با کاربرد اصول و فنون معین و ایجاد طرز تفکرهای جدید و محیطی مناسب پرورش داد که موضوع بحث این مقاله هم میباشد. اما قبل از آن به اصولی میپردازیم که مرزهای خلاقیت را مشخص کردهاند:
- خلاقیت مستلزم پاسخ یا مفهومی نو است. در کنار اصالت و نو بودن آن، باید توجه داشت که خلاقیت باید با واقعیت مطابقت داشته یا این که خود، واقعی باشد.
- خلاقیت باید گرهای را بگشاید.
- خلاقیت واقعی مشروط به تداوم آن بینش ابتکاری، ارزیابی وتفسیر و رشد آن است.
اما واژه دیگری که همیشه در کنار خلاقیت مطرح می شود، مفهوم نوآوری است. نوآوری چیست؟
نوآوری یعنی اجرای ایدههای بدیع و خلاق در عمل. به عبارت دیگر نوآوری، ارائه محصول، فرایند و خدمات جدید به بازار است.
آنچه که به عنوان یک استاد درس باید به آن توجه داشت این است که بدانیم دانشمندان ارتباط کمی بین هوش و خلاقیت نشان دادهاند. یعنی لزوما افراد فقط افراد باهوش، افرادی خلاق نیستند. هر چند کم هوشی میتواند مانعی برای خلاقیت باشد. لذا برای پرورش خلاقیت نباید به دنبال این بود که دانشجویان با هوش بالا داشته باشیم و اجرای فرایندهای ارتقای خلاقیت را منوط به این امر کرد.
اما برای آموزش خلاقیت، باید در مورد مراحل یک عمل خلاق هم یاد بگیریم. یک عمل خلاق دارای دو مرحله است: مرحله تولید، زایش و خلق کردن- مرحله ارزشیابی و سنجش.
برخی صاحب نظران، فرایند خلاقیت از اندیشه تا عمل را دارای سه مرحله میدانند: به وجود آمدن اندیشه، پرورش اندیشه و به کارگیری اندیشه.
با الهام از این مراحل، در زیر به مراحل پرورش خلاقیت در دانشجویان، پرداخته شده است که مورد توافق اکثر روانشناسان در مکاتب شناختی و رفتارگرایی است.
- طبقهبندی مسائل: در این مرحله باید، مسائلی را که به فراگیران یاد میدهید، طبقهبندی کنید. برای این کار موضوعات را میتوان در دو دسته کلی طبقهبندی کرد. طبقه اول، مسائلی که شناخته شده هستند اما راه حل آنها مشخص نیست. طبقه دوم، مسائلی که هم ماهیت خود مساله و هم راه حل انجام آن برای دانشجو و کل بشریت ناشناخته است. گفته میشود که در ابتدا مسايلی را فراگیران آموزش دهید که در طبقه اول هستند و سپس به تدریج دانشجو را در موقعیتهایی قرار دهید که در آن هم مساله و هم روش حل مساله ناشناخته هستند. گفته میشود هر چه موقعیت برای فراگیر ناشناختهتر باشد، خلاقیت وی بیشتر خواهد بود.
- آموزش مهارتهای حل مساله: برای این کار راههای مختلفی وجود دارد. یکی از این راهها استفاده از روش بارش افکار است که در آن مسالهای طرح می شود و دانشجو هر گونه پاسخ ممکن به آن مساله را مطرح میکند. علاوه بر بارش افکار، آموزش مهارتهای پژوهشی هم به ایجاد خلاقیت در دانشجویان کمک میکند. روشهایی مانند روش صحیح طرح سوال و فرضیه، آزمایش فرضیه و امثال آن. همچنین میتوان به دانشجو یاد داد تا هنگام مطالعه یک کتاب، به موارد استفاده از مطالبی که در کتاب میخواند هم فکر کند و حتی آنها را یادداشت نماید.
- اهمیت دادن به دستاوردهای خلاقانه فراگیر: مهم است که کوششها و دستاوردهای فراگیر در جهت حل مساله مورد تشویق قرار گیرد و از سرکوب کردن آنها اجتناب شود.
- بگذارید فراگیران تجربه کنند: برای این کار، دانشجویان را در موقعیتهای یادگیری مناسب قرار دهید و آنها را محدود نکنید.
- کشف استعدادهای ویژه هر فراگیر: برای این کار باید استاد درس در نظر داشته باشد که نسبت به اختلافات فردی فراگیران با احترام برخورد کند و سعی در کشف و پرورش استعدادهای خاص آنها نماید.
- شناسایی عوامل موثر تقویت کننده یا بازدارنده خلاقیت: عوامل موثر تقویت کننده یا بازدارنده خلاقیت را بشناسید و آنها را در عمل به کار ببرید. از عوامل تقویتکننده میتوان به شناختن انگیزه دانشجویان، عوامل بیرونی مانند بحران و امثال آن اشاره کرد. عوامل بازدارنده در این جهت هم به صورت کلی عوامل فردی، اجتماعی و سازمانی مطرح هستند که لازم است شناسایی شوند.
منبع:
کتاب خلاقیت و نوآوری در آموزش پزشکی، نوشته دکتر کجوری و همکاران در دانشگاه علوم پزشکی شیراز
